آشنایی با گیاه یونجه، ارزشمندترین گیاه علوفه ای

چکیده

گیاه يونجه که در زبان انگلیسی به آن alfalfa و در کشور های بریتانیا، آفریقای جنوبی، استرالیا و نیوزلند به آن lucern نیز گفته می شود گیاهی گلدار چند ساله از خانواده بقولات است و در بسیاری از کشورهای جهان به عنوان یک محصول علوفه ای مهم کشت می شود. گیاه یونجه ملکه گیاهان علوفه ای است که به علت ارزش غذایی بالایی که دارد به طلای سبز نیز مشهور است. یونجه دارای گونه های متفاوتی بوده که مهمترین آن Medicago sativa می باشد که دارای تعداد چین های بیشتر و ارزش غذایی بالاتری است. از گیاه یونجه برای چرای دام، بصورت علوفه سبز، علوفه خشک و همچنین در بسیاری از کشورها بصورت سیلاژ استفاده می شود که متاسفانه استفاده بصورت سیلاژ یونجه در کشور ما رایج نیست.

گیاه یونجه در ابتدای رشد سه برگچه بصورت قلبی شکل ظاهری شبیه به شبدر دارد ولی با رشد بیشتر برگ های آن کشیده تر و فرم نهایی خود را بدست می آورد و دارای گل های بنفش رنگ و میوه ای مارپیچ می باشد که حاوی 10 الی 20 عدد دانه است. گیاه یونجه یک گیاه علوفه ای چند ساله است که به طور معمول بین چهار تا هشت سال بسته به رقم، شرایط آب و هوایی و نحوه نگهداری عمر می کند و در مناطق گرمسیری بطور معمول عمر اقتصادی یونجه 3 سال می باشد.

مبدا کشت یونجه، پراکندگی و گسترش آن

گیاه یونجه جزو محدود گياه هان علوفه اي است كه قدمت كاشت آن به پيش از ثبت تاريخ بر میگردد و این موضوع باعث دشواری در تعيين دقيق مبدأ پیدایش يونجه است. بر پايه تحقيقات انجام شده، مبدأ اصلي پیدایش يونجه، جنوب غربي آسيا و به ويژه منطقه ايران نام برده شده است که هر چند، گونه هاي وحشي يونجه در مناطق گسترده اي، از چين تا اروپا و از آنجا تا شمال آفريقا پراكنش يافته اند، ولي مناطق اصلي و اوليه پراكنش گونه هاي وحشي يونجه مربوط به فلات آناتولي، جنوب قفقاز، بلوچستان و كشمير است كه مناطق ياد شده در كشورهاي ايران، سوريه ، تركيه، عراق، افغانستان، پاكستان و هند واقع شده اند. شواهد به دست آمده از تحقيقات باستان شناسي نشان ميدهد كه يونجه براي نخستين بار در 2000 سال پيش از ميلاد در ايران، تركمنستان و قفقاز و پس از آن 700 سال پيش از ميلاد در بابل قديم كشت مي شده است.

رشد و نمو گیاه یونجه

فرآیند جوانه زنی بذر یونجه

بهترین دمای خاک برای جوانه زنی بذر یونجه 18 تا 29 درجه سانتیگراد است، ولی بذرهای یونجه در دماهای بالاتر از 2.8 درجه سانتیگراد می توانند جوانه بزنن ( صفر گیاهی (Base temperature) یونجه = 2.8 درجه سانتیگراد). دماهای بهینه سرعت جوانه زنی بذر را افزایش داده و از این رو مدت زمان کاشت تا جوانه زنی را کاهش می دهند. اگر شرایط محیطی مناسب برقرار باشد، جذب آب 24 تا 48 ساعت پس از کاشت آغاز می شود.

سبز شدن و رشد گیاهچه یونجه

ریشه چه پیش از بیرون آمدن از پوسته به سرعت در خاك نفوذ كرده و ریشه ای بلند، باریك و به طور معمول عمودی و بدون انشعاب را تشكیل می دهد، كه این ریشه در نخستین فصل رشد تا عمق 150 تا 180 سانتی متر می تواند در خاك نفوذ كند. هنگامی كه ریشه چه به حد كافی در خاك نفوذ كرده و خود را تثبیت كرد، ساقه چه (كه در زیر لپه قرار دارد) از محل قوس محور زیر لپه دراز شده و به سمت سطح خاك بالا می رود. به محض بیرون آمدن قوس محور زیر لپه از خاك، رشد قسمتی كه رو به نور است متوقف شده و در سمت دیگر ادامه می یابد تا گیاهچه به حالت عمودی درآید. این عمل لپه ها را هنگامی كه در حال توسعه هستند، به بالای سطح خاك می آورد. در این حالت محور بالا لپه در سطح خاك قابل دیدن است. با توجه به اینكه لپه ها در فرایند جوانه زنی به بالای سطح خاك منتقل می شوند، جوانه زنی بذر یونجه از نوع برون خاكی Epigeal یا اپی ژل است. نخستین برگ حقیقی به صورت تك برگچه ای Unifoliolate و از یك جوانه واقع در نخستین گره ساقه در زیرلپه به وجود می آید. پس از ظهور نخستین برگ حقیقی، رشد گیاهچه یونجه كامل شده و گیاهچه به یك گیاه بالغ نمو می كند. در شرایط مناسب رشدی، گیاهچه ها حدود 10 تا 15 روز پس از كاشت به این مرحله نموی می رسند. رشد رویشی از طریق تقسیم یاخته ای و توسعه محور بالا لپه گیاه جوان ادامه می یابد. دومین برگ در گیاه یونجه به طور معمول سه برگچه ای Trifoliolate بوده و از دومین گره اولیه ساقه به وجود می آید. همه ی برگ هایی كه پس از آن تولید خواهند شد سه برگچه ای خواهند بود. هرچند برخی از ارقام یونجه چند برگچه ای Multifoliolate بوده و تا 7.5 و یا 9 برگچه در هر برگ دارند . ساقه گیاه جوان برگ های سه یا چند برگچه ای را با چینش متناوب و به مرور به وجود می آورد. پس از اینكه سه برگ (یا بیشتر) از برگ های سه یا چند برگچه ای در ساقه اولیه ظاهر شدند، از جوانه های جانبی كه در محل زوایه های برگ ها قرار دارند، ساقه هایی كه به آنها ” ساقه های ثانویه” اطلاق می شود به وجود می آیند. شمار جوانه های جانبی بسته به رقم و شرایط محیطی متفاوت است و به ویژه در شرایط نوری نامساعد (مانند تراكم بالای یونجه زار، سایه اندازی گیاهان زراعی در كشت مخلوط و یا سایه اندازی علف های هرز)، تنها یك جوانه جانبی نمو می كند. هر یك از جوانه های جانبی می توانند ساقه ای جدید را به وجود آورند.

این گیاه تا ارتفاع یک متر قد می کشد و دارای سیستم ریشه ای عمیقی می باشد که گاهی تا عمق بیش از 15 متر نیز در خاک نفوذ می کند ولی بطور معمول سیستم ریشه بسته به محدودیت های زیر خاک تا عمق 2 الی 3 متر رشد می کند.گیاه یونجه به دلیل سیستم ریشه ای عمیق و نفوذ در خاک، به بهبود حاصلخیزی خاک و حفاظت از فرسایش آن کمک می‌کند. عمق سیستم ریشه و دائمی بودن تاج‌های گیاه که کربوهیدرات‌ها را به عنوان منبع انرژی ذخیره می‌کنند، باعث می‌شود این گیاه بسیار مقاوم، به ویژه در برابر خشکسالی‌ها باشد.

این گیاه خاصیت «اتوکسیک» دارد، به این معنی که برای بذر یونجه رشد در کشت‌های موجود یونجه دشوار است. به همین دلیل توصیه می‌شود که مزارع یونجه قبل از کشت مجدد با گونه‌های دیگری مانند ذرت یا گندم چرخش داشته باشند و تناوب کشت رعایت شود. مکانیسم دقیق اتوکسیک مشخص نیست، اما به نظر می‌رسد مدیکارپین‌ها و فنول‌ها نقش مهمی ایفا می‌کنند. سطح اتوکسیک در خاک بسته به نوع خاک (خاک‌های رسی اتوکسیک را برای مدت طولانی‌تری حفظ می‌کنند)، واریته و سن محصول قبلی متفاوت می باشد. آزمایش خاک می‌تواند برای اندازه‌گیری سطح اتوکسیک استفاده شود. مقاومت به اتوکسیک نیز با توجه به واریته متفاوت است و واریته های جدیدی با مقاومت بالا تولید شده است.

گرده افشانی در یونجه

یونجه گیاهی است دگرگشن (آلوگام) ولی حدود 10 درصد نیز خودگشنی دارد. تنگنای بزرگ گرده افشانی گل یونجه پیش از آزاد شدن اندام های جنسی، مربوط به غشای كوتیكولی است كه روی كلاله تشكیل و باز دارنده ترشح مواد توسط كلاله (به منظورجذب گرده) می شود. از هنگام گل كردن تا هنگام آزاد شدن اندام های جنسی، كه ممكن است دو هفته به طول انجامد، گرده ها به طور طبیعی در گل ذخیره می شوند. دانه گرده یونجه، دو هسته ای و چسبناك بوده و به آسانی به حشرات ناقل گرده می چسبد. از این رو تلقیح بوسیله حشرات، به ویژه زنبوران عسل انجام می گیرد. عمل آزاد شدن اندام جنسی ازگلبرگ های ناو به منظور لقاح و گرده افشانی را تلقیح ضربه ای (تریپینگ) می نامند. لازم به یاد آوری است كه به منظور تولید علوفه عمل تلقیح ضربه ای لازم نیست و تنها هنگامی كه هدف بذرگیری از یونجه باشد، این عمل انجام می شود.

آفات و بیماری ها

گیاه یونجه، مانند بسیاری از گیاهان دیگر، می‌تواند توسط انواع آفات و عوامل بیماری‌زا مورد حمله قرار گیرد. بیماری‌های یونجه معمولاً علائمی نامحسوس دارند که به راحتی اشتباه تشخیص داده می‌شوند و می‌توانند برگ‌ها، ریشه‌ها، ساقه‌ها و گل‌های گیاه را تحت تأثیر قرار دهند.

برخی آفات مانند سرخرطومی یونجه، شته‌ها و زنجره برگ سیب‌زمینی می‌توانند به شدت بازدهی یونجه را کاهش دهند، به ویژه در برداشت دوم که هوا گرم‌تر است. شته‌ی خالدار یونجه، علاوه بر مکیدن شیره گیاه، سمومی از طریق بزاق خود به برگ‌ها تزریق می‌کند. برای جلوگیری از این خسارات، گاهی از حشره‌کش‌ها یا کنترل‌های شیمیایی ثبت‌شده استفاده می‌شود و نکته ای که باید حتما مورد توجه قرار گیرد دوره انتظار قبل از چرای دام یا برداشت محصول برای علوفه یا سیلو است که بر روی برچسب سموم مشخص شده است که این دوره احتیاط برای جلوگیری از آسیب به دام و طیور مصرف کننده علوفه باید رعایت شود.

گیاه یونجه همچنین مستعد پوسیدگی ریشه است، که توسط عواملی مانند فیتوفتورا، ریزوکتونیا و پوسیدگی ریشه تگزاسی ایجاد می‌شود. همچنین این گیاه به بیماری سفیدک دروغی که توسط گونه‌ای از اومایست‌ها به نام Peronospora aestivalis ایجاد می‌شود، حساس است.

کشت

گیاه یونجه در سراسر جهان به عنوان علوفه برای گاوها به طور گسترده‌ای کشت می‌شود و اغلب به صورت خشک برداشت می‌شود، اما می‌توان آن را به سیلو تبدیل کرد و یا به عنوان غذای سبز تازه خوراکی (greenchop) استفاده کرد. یونجه معمولاً بالاترین ارزش تغذیه‌ای را در بین محصولات رایج علوفه‌ای دارد و به ندرت به عنوان مرتع استفاده می‌شود. وقتی در خاک‌های سازگار کشت شود، اغلب پربازده‌ترین گیاه علوفه‌ای است، اما مزیت اصلی آن ترکیب بازده بالا در هر هکتار و کیفیت بالای تغذیه‌ای است.

گیاه یونجه عمدتاً به عنوان خوراک گاوهای شیری با تولید بالا استفاده می‌شود، زیرا دارای پروتئین بالا و فیبر با قابلیت هضم بالاست. همچنین به صورت فرعی برای تغذیه گاوهای گوشتی، اسب‌ها، گوسفندان و بزها مورد استفاده قرار می‌گیرد. یونجه خشک یک منبع پروتئین و فیبر پرمصرف برای خرگوش‌های گوشتی است. در تغذیه طیور، یونجه خشک‌شده و عصاره برگ یونجه به دلیل محتوای بالای کاروتنوئیدها به‌منظور رنگدهی زرده تخم‌مرغ و چربی بدن استفاده می‌شود، زیرا این ترکیبات برای رنگدهی به زرده تخم‌مرغ و چربی‌های بدن بسیار مؤثر هستند. انسان‌ها نیز جوانه‌های یونجه را در سالادها و ساندویچ‌ها مصرف می‌کنند. برگ یونجه خشک شده نیز به صورت تجاری به عنوان مکمل غذایی در قالب‌های مختلف مانند قرص، پودر و دمنوش مورد استفاده قرار می گیرد.

یونجه تازه می‌تواند باعث نفخ در دام شود، بنابراین باید در زمان چرا مراقب این خطر برای دام‌ها بود.

مانند سایر لگوم‌ها، گره‌های ریشه یونجه حاوی باکتری Sinorhizobium meliloti هستند که قابلیت تثبیت نیتروژن را دارند و بدون توجه به میزان نیتروژن موجود در خاک خوراکی با پروتئین بالا تولید می‌کنند. توانایی تثبیت نیتروژن به طور قابل توجهی کارایی کشاورزی را بهبود می‌بخشد. این باکتری به تیره ریزوبیاسه تعلق دارند. نسبت به اسیدی بودن شرایط محیط رشد بسیار حساس است.

یونجه می‌تواند در بهار یا پاییز کاشته شود و در خاک‌های زهکشی شده با pH خنثی بین ۶.۸ تا ۷.۵ بهترین عملکرد را دارد. برای رشد مناسب و تولید بالا، یونجه به سطح پایداری از پتاسیم و فسفر نیاز دارد. این گیاه به میزان شوری در خاک و آب آبیاری نسبتاً حساس است. خاک‌های با حاصلخیزی پایین باید با کود حیوانی یا کود شیمیایی تقویت شوند، اما اصلاح pH اهمیت ویژه‌ای دارد. معمولاً میزان بذرپاشی در منابع لاتین ۱۳ تا ۲۰ کیلوگرم در هکتار توصیه می‌شود ولی میزان مصرف بذر در کشور ما بسته کیفیت بذر، شرایط خاک و علف های هرز مزرعه و نوع روش کشت که بصورت دستی و یا مکانیزه بین 50 تا 100 کیلوگرم در هکتار متفاوت است.

برای کاهش مشکلات علف‌های هرز و جلوگیری از فرسایش خاک، گاهی اوقات از گیاهان حمایتی (nurse crop) استفاده می‌شود، اما این کار ممکن است منجر به رقابت برای نور، آب و مواد مغذی گردد.

روش های آبیاری گیاه یونجه

آبیاری غرقابی، آبیاری ردیفی یا نشتی، آبیاری بارانی و آبیاری زیرزمینی.

آبیاری غرقابی

روش آبیاری غرقابی را باید بهترین روش در ایران دانست. عیب بزرگ آبیاری غرقابی، سخت شدن و سله بستن سطح خاک در موقع خاک آب است که باعث ناتوان کردن یونجه جهت جوانه زدن و سر از خاک درآوردن می شود.

آبیاری ردیفی یا نشتی

برای جلوگیری از سله بستن خاک و نیز به منظور یاری رساندن به بذرهای جوانه زده که سبز شوند و سر از خاک درآورند، امروز روش آبیاری ردیفی یا نشتی انتخاب شده است که کمک بسیار زیادی برای رسیدن به این دو هدف می کند.

آبیاری بارانی

در اراضی شیب دار که امکان آبیاری غرقابی یا نشتی مزرعه یونجه وجود ندارد آبیاری بارانی روشی سودمند و شاید تنها روش آبیاری خواهد بود. به طور کلی، سیستم آبیاری بارانی برای زراعت یونجه در خاکهای سبک، شیب دار یا دامنه ها، و در خاکهایی با نفوذپذیری زیاد و کم عمق به کار گرفته می شود.

آبیاری زیرزمینی

این روش آبیاری، که از طریق کانال های زیرزمینی انجام می شود، در شرایط کنونی، به کار بردن این روش در کشور ما عملی نیست.

میزان آب مورد نیازیونجه

میزان مصرف آب در ارقام گوناگون یونجه نیز متفاوت است، این مقدار مصرف آب، بر اساس مقاومت گیاه نسبت به بیماری، آفات، سرما، گرما و همچنین چگونگی کمیّت و کیفیت تولید علوفه تعیین می شود.

چگونگی تثبیت ازت در یونجه

نژاد باکتری یونجه

باکتری نژاد یونجه «ریزوبیوم ملیلوتی» است که فقط یونجه، شاه افسر، شنبلیله و سایر گونه های جنس یونجه را می تواند آغشته کند و در تشکیل غده های ذخیره کننده ازت کاملاً مؤثر باشد. این باکتری به تیره ریزوبیاسه تعلق دارند. نسبت به اسیدی بودن شرایط محیط رشد بسیار حساس است. توانایی نژادهای باکتری ریزوبیوم را در تولید و تشکیل غده خاصیت آلودن یا آغشته کردن، و ظرفیت تثبیت ازت را سودمندی یا مؤثر بودن آنها می گویند.

چگونگی ورود باکتری در ریشه و تشکیل گره

باکتری از طریق تارهای ریشه وارد آن می شود. ریشه تغییر شکل می دهد و موجدار می گردد. پس از آلودگی یا عفونت، تکامل یک غده یا گره بستگی به عوامل بسیاری دارد. در طول مدت رسیدن گره یا غده ها، میزبان و باکتری با یکدیگر به طور مسالمت آمیز در یک حالت تعادل نسبی همزیستی می کنند. هموگلوبین، محدود به آن دسته از سلول های غده یا گرهی است که حاوی ریزوبیوم بوده و ازت را تثبیت می کنند.

آغشته کردن بذر یونجه

آغشته کردن بذر یونجه یا خاک با باکتری را تلقیح نیز می گویند. گرد یا پودر باکتری معمول ترین فرم عرضه باکتری است.از روشهای دیگر تلقیح بذر با باکتری عبارت اند از: روش آب پاشی، روش تعلیق باکتری در آب، و یا پوشش دار کردن بذر یا روش مالیدن باکتری به بذر.

مرگ و میر باکتری ها

برای کاهش میزان مرگ و میر باکتری و به منظور دوام بیشتر باکتری بر روی بذر، لازم است که بذر یونجه یا بذر سایر گیاهان پروانه آسا را با بعضی مواد مخلوط کرد. باید بلافاصله بذر آغشته شده به باکتری را کاشت و یا آن را در خاک دفن کرد.

باکتری ها و شرایط محیطی خاک

در خاکهای اسیدی، باکتری نژاد یونجه را می توان همراه محلول غذایی مخصوص با بذر آغشته کرد و سپس بذرها را در کربنات کلسیم یا سنگ آهک پودر شده غلتانید تا آن که پوششی از ترکیبات آهکی روی بذرها را به طور کامل فرا گیرد.

گروه های باکتری گیاهان پروانه آسا

تشکیل گرههای ذخیره کننده ازت در روی گیاهان پروانه آسا بستگی به وجود نژاد باکتری مناسب هر گونه از گیاهان مذکور دارد. باکتری ها را بر اساس تأثیری که دارند به گروههای مختلف طبقه بندی کرده اند:

باکتری گروه یونجه – باکتری گروه شبدر – باکتری گروه نخود و ماشک – باکتری گروه لوبیا چشم بلبلی – باکتری گروه لوبیا – باکتری گروه لوپن یا لوبیاگرگی – باکتری گروه سویا.

تناوب در زراعت یونجه

تناوب کشت عبارت است از کشت و کار گیاهان مختلف زراعی، با یک برنامه و نظم مشخص برای یک دوره چندساله؛ عبارت است از تسلسل کشت گیاهان در هر یک از قطعات در طی سالهای دوره تناوب. می توان برنامه تناوب یونجه را برای چندین سال متوالی، همراه ذرت و جو اجرا کرد.تناوب، این مزیت را دارد که مواد غذایی گوناگونی از زمین اخذ می شود و با وارد شدن یونجه (یک گیاه پروانه آسا) ذخیره ازت خاک افزایش می یابد. چنانچه در بعضی مناطق کشور کمبود آب مسئله و مشکلی را به وجود نیاورد، شایسته است از آیش چشمپوشی کرد.ریشه گیاهان از خود ترشحاتی دارند. این ترشحات می تواند اسید کربنیک، اسید اگزالیک، اسید سیتریک، اسید فسفریک، و غیره باشد.کشت تنهای یک گیاه را در یک قطعه زمین در طی چند سال متمادی، کشت تک محصولی می نامند. نکته قابل توجهی را که باید در تناوب گیاهان زراعی به آن توجه داشت انتخاب گیاهان صیفی یا بهاره زودرس است.یونجه زاری که موقع برگرداندن آن رسیده باشد باید یا در فصل پاییز و بعد از بارندگی، با یک شخم عمیق آن را برگرداند و در بهار با انجام یک شخم دیگر کار زیر و رو کردن مزرعه یونجه را تکمیل کرد. یونجه را باید بعد از گیاهان وجینی کشت کرد یعنی زمینی که عاری از گیاه هرز و نسبتاً پول و حاصلخیز باشد.یونجه را نباید بعد از یونجه کشت کرد زیرا بقایای این گیاه و سایر گیاهان در زمین، نمی تواند شرایط مناسب را برای بستر بذر یونجه به خوبی فراهم کند. گیاهی که بعد از گیاه دیگر در تناوب قرار می گیرد باید طوری انتخاب شود که حتی المقدور هیچ گونه شباهت مورفولوژیکی و زراعی با هم نداشته باشند. در ارائه برنامه تناوب زراعی در چنین زمینی، دو عامل مؤثر نامطلوب زراعی وجود دارد: یکی سفتی، سختی، و عدم تهویه خاک است که موجب می شود مشکلاتی در زمینه شخم زمین فراهم آید، و دیگری هجوم بیش از اندازه گیاهان هرز در زراعت یونجه خواهد بود که این نیز باعث اشکالات متعدد می شود. قرار دادن گیاهان پروانه آسا در برنامه تناوب زراعی، می تواند خاک را از نظر بیولوژیکی فعال کرده و با برگرداندن کود سبز و بقایای این نوع گیاهان و اضافه کردن مواد معدنی کافی، شرایط را کاملاً برای یک گیاه وجینی که بعد از این گونه گیاهان کاشته می شود فراهم کند.

برداشت

وقتی یونجه برای تهیه علوفه خشک استفاده می‌شود، معمولاً برداشت و به دلیل سهولت در حمل‌ونقل، ذخیره‌سازی، بسته بندی می شوند. به طور ایده‌آل، برداشت باید در ابتدای مرحله گلدهی انجام شود زیرا در این زمان میزان پروتئین و کربوهیدرات‌ها در بالاترین حد است.

هنگام استفاده از تجهیزات کشاورزی به جای برداشت دستی، با ادواتی به نام سواتر و یا موور یونجه را قطع کرده و آن را به صورت ردیف هایی مرتب می‌کند. در مناطقی که علوفه یونجه به خودی خود سریعاً خشک نمی‌شود، از دستگاهی به نام موور کاندیشینر استفاده می‌شود که یونجه را برش می‌دهد. این دستگاه مجموعه‌ای از غلطک‌ها یا کوبنده‌ها دارد که ساقه‌ها را خم و خرد می‌کنند تا فرآیند خشک شدن یونجه سریع‌تر شود. پس از خشک شدن، یک تراکتور که دستگاه بیلر را می‌کشد، علوفه یونجه خشک شده را جمع کرده و آن را به بسته‌های علوفه‌ای فشرده شده تبدیل می‌کند.

چند نوع بسته‌بندی برای علوفه یونجه رایج است. برای حیوانات کوچک و اسب‌های منفرد و دامداری های کوچک، علوفه یونجه به بسته‌های پرس شده مکعبی شکل کوچک با دو نخ بسته‌بندی می‌شود که معمولاً وزنی بین 20 الی 30 کیلوگرم دارند و براحتی با دست جابجا و تکه تکه می شوند. برای دامداری ها صنعتی و بزرگ که به ادوات حمل و نقل مجهز هستند بصورت بسته های پرس شده مکعبی سنگین شش نخ و یا استوانه ای شکل بسته بندی می شوند که وزنی بین 500 تا 1000 کیلوگرم دارند.

در بسیاری از کشورها زمانی که علوفه یونجه به عنوان خوراک گاوهای شیری استفاده می‌شود، اغلب به صورت سیلو (haylage) تهیه می‌شود، فرآیندی که به آن سیلو کردن گفته می‌شود. در این روش، به جای خشک کردن برای تهیه علوفه خشک، یونجه به طور دقیق خرد شده و در سیلوها و یا کیسه‌ها تخمیر می‌شود، جایی که اکسیژن محدود می‌شود تا تخمیر رخ دهد. تخمیر بی‌هوازی باعث حفظ سطح بالای مواد مغذی می‌شود که شبیه به علوفه تازه است و همچنین برای گاوهای شیری خوش خوراک تر از یونجه خشک است.

در بسیاری از موارد، سیلوی یونجه همانند سیوی ذرت با استفاده از سویه‌های مختلف میکروارگانیسم‌ها تلقیح می‌شود تا کیفیت تخمیر و پایداری هوازی سیلو را بهبود بخشد.

عوامل و نکات مهم در برداشت یونجه

در برداشت یونجه باید به چند عامل مهم توجه کرد از جمله: برداشت علوفه، کاستن از رطوبت آن یا به دست آوردن علوفه خشک شده قابل انبار کردن، و سرانجام نحوه جمع آوری، ذخیره و انبار کردن آن است. نکته مهمی که باید در موقع برداشت یونجه به آن توجه شود،حفظ و نگهداری برگهای آن است. دسته های علوفه ای که به هم گره یا پیچ خورده و خشک شده اند بیده یا برمه (بورمه) می گویند. بهترین تاریخ برداشت و چیدن یونجه موقعی است که یک دهم تا یک دوم مزرعه یونجه به گل نشسته باشد. بهتر است یونجه را از حدود ده سانتی متر بالاتر از کف زمین درو کرد.

نکاتی در مورد برداشت گیاهان علوفه ای در ارتباط با کیفیت علوفه خشک

الف) علوفه خشک محصولی است که وزن و حجم زیادی دارد.

ب) کیفیت گیاهان علوفه ای جهت تعلیف، که یک عامل مهم خوشخوراکی به حساب می آید، هنگام خشک کردن به سادگی پایین می آید.

ج) گیاهان علوفه ای، در موقع برداشت (در مرحله رسیدن) حاوی رطوبت زیادی است.

د) مدت زمانی که گیاهان علوفه ای بهترین تاریخ رسیدن را جهت برداشت نشان می دهند، نسبتاً کوتاه است.

تعداد چین های یونجه

بیشترین تعداد چین یونجه، در مناطق گرمسیری (متوسط 7 چین) است؛ مناطق سردسیر (متوسط 3 چین در سال)، کمترین تعداد چین یونجه را دارند. برداشت تعداد کمتری چین یونجه باعث کاهش کل عملکرد علوفه و مواد غذایی می شود.ارتفاع برش بوته یونجه از سطح زمین: بهتر است ارتفاع برش ساقه از سطح زمین را 5 تا 10 سانتی متر در نظر گرفت.

کیفیت علوفه خشک

علوفه خشک از خشک شدن یا رطوبت گیری گیاهان علوفه ای سبز به دست می آید.ارزش نسبی علوفه خشک به عنوان یک منبع غذایی مختلف برای احشام:

الف) علوفه خشک حاوی 40 تا 70 درصد هیدروکربورهای کمپلکس، است که برای هضم نیاز به تخمیر به وسیله باکتری دارد.

ب) برای تأمین انرژی در حیواناتی که دستگاه گوارشی ساده دارند، تغذیه آنها باید طوری باشد که آنزیم مترشح از بدنشان بتواند مواد غذایی را هضم کند.

ج) غذای احشام غیرنشخوارکننده ای که دستگاه گوارش ساده دارند باید محتوی ویتامین های B کمپلکس و K باشد، در حالی که احشام نشخوارکننده احتیاجی به ویتامین در جیره غذایی ندارند چون این ویتامین ها در معده آنها به وجود می آید.

عوامل موثر در کیفیت علوفه خشک

مهمترین عوامل مؤثر بر کیفیت علوفه خشک عبارت اند از:

الف) مرحله رشد و نمو گیاهی، در فصلی که منجر به برداشت گیاهان علوفه ای می شود.

ب) مرحله برداشت گیاه علوفه ای و این که علوفه به دست آمده از چین اول است یا از چینهای بعدی

ج) محتویات برگهای گیاه علوفه ای

د) میزان خسارتی که گیاه علوفه ای برداشت شده، در اثر عوامل آب و هوایی یا هنگام نقل و انتقال متحمل می شود

ه) روشی که گیاه علوفه ای مطابق آن روش به مصرف تغذیه می رسد

و) گونه یا نوع گیاه علوفه ای

تاریخ برداشت اولین چین گیاه علوفه ای را به عنوان مهمترین عامل مؤثر پذیرش علوفه یاد می کنند.مهمترین عامل مؤثر در مصرف علوفه خشک حبه ای یا پلت مربوط به قطعات بسیار ریز موجود در آن است، که می توان میزان مصرف بیشتر را با نم کردن علوفه حبه ای یا آردی افزایش داد. پس، آشکار است که عامل اصلی در افزایش میزان مصرف علوفه، قطعات ریز علوفه است که سرعت هضم و حرکت زوائد حاصل از هضم را در روده و معده حیوان افزایش می دهد.انرژی متمرکز در خوراکهای دامی شامل کل مواد قابل هضم، مواد خشک قابل هضم، و انرژی قابل هضم است. مواد خشک قابل هضم و انرژیِ قابل هضم عبارت اند از اختلاف بین مقدار غذای مصرف شده و مقدار مدفوع حیوان به ترتیب از نظر مواد خشک و کالری، کل مواد قابل هضم که از اختلاف بین مقدار غذای مصرف شده و میزان مواد دفع شده، به دست می آید.

مواد قابل هضم موجود در علوفه خشک، مانند میزان مصرف آن، چندان تحت تأثیر روش خشک کردن قرار نمی گیرد. اختلافی در قابلیت هضم علوفه خشک یک گیاه به صورت بلند خرد شده و یا باز، که همزان برداشت و در یک شرایط خشک شده باشد، در تغذیه احشام ندارد. قابلیت هضم علوفه خشک تنها، مصرف میزان بالقوه ارزش غذایی در واحد وزن علوفه خشک است، و علت کاربرد این معیار آن است که خروجی حیوان به صورت مدفوع به راحتی قابل اندازه گیری است.

پروتئین

میزان پروتئین خام موجود در علوفه به عوامل زیر بستگی دارد:

الف) گونه های مختلف علوفه؛

ب) تاریخ برداشت یا مرحله رشد در زمان برداشت علوفه؛

ج) میزان کود شیمیایی ازت دار به کار رفته در مورد گیاهان تیره گندمیان؛

د) میزان و محتوای برگ.

شکل ظاهری یا فیزیکی علوفه مورد مصرف تأثیر مهمی بر روی فراورده های دامی دارد، میزان حساسیت گوسفندهای پرواری و گاوهای پرواری و رشد گاوهای شیری نسبت به این عامل بسیار روشن است.بین انرژی ورودی و خروجی حیوان که وابسته به نوع مواد غذایی مصرف شده باشد رابطه خاصی وجود دارد. اصل کاهش مواد بازگشتی به صورت تبدیل مقدار شیر حاصل به انرژی موجود در نوع جیره مخلوط غلات و گیاهان علوفه ای عمل می کند. با افزایش انرژی ورودی از طریق تغذیه از علوفه ای با کیفیت بهتر، کاهش خروجی حیوان در مقایسه با حالتی که تغذیه همراه با غذای متراکم باشد، بسیار کمتر است.

یونجه و اهمیت آن در تغذیه دام

يكی از ویژگیهای ممتاز نشخوار کنندگان توانایی تبدیل غذاهایی همچون علوفه خشک، مواد الیافی و فرآورده های فرعی صنعتی غیر قابل مصرف برای انسان به غذاهای قابل مصرف مانند گوشت و شیر است. این توانایی نتیجه تجزیه مواد خوراکی به کمک میکروبهای موجود در پیش معده نشخوار کنندگان و استفاده آنها از محصولات نهایی جهت اعمال فیزیولوژیک خود می باشد، که در نهات منجر به تولید مواد پروتئینی قابل مصرف برای انسان می شود. گیاهان علوفه ای از نظر فیزیولوژیکی و اقتصادی قسمت عمده جیره غذایی دامها را تشکیل می دهند، به طوری که 70-60 درصد کل ماده خشک دریافتی، از علوفه است. و دامها جهت اعمال صحیح کار شکمبه می بایستی به مقدار کافی فیبر دریافت کنند که در این بین اهمیت یونجه به عنوان بهترین گیاه علوفه ای برای دامهای نشخوار کنندگان مشخص می شود. ارزش غذایی یونجه بیش از سایر گیاهان علوفه ای باشد در صورتی که نسبت انرژی به پروتئین آن کمتر است. یونجه در هر چین دارای مراحل مختلفی از رشد می باشد که ترکیبات شیمیایی آن در هر مرحله با مرحله قبل و بعد آن فرق می کند. از طرف دیگر ترکیبات شیمیایی برگ و ساقه نیز اختلاف دارد. یعنی برگ آن بسیار پر ارزش تر از ساقه آن است یونجه از نظر کلسیم گیاهی غنی است. ولی فسفر آن متوسط است. بنابراین در صورتیکه بخواهیم از این ماده خوراکی به مقدار زیاد مصرف کنید، بایستی در جهت حفظ تعادل کلسیم به فسفر اقدام گردد. حیوانات یونجه هایی را که به مقدار زیاد به گل نشسته و یا در پایان گل دادن باشد، با بی اشتهایی می خورند، علت آنرا در بالا رفتن در صد مقدار الیاف خام در مرحله پایان گل و سخت و خشبی شدن گیاه می دانند، دوم وجود مواد تلخ و همچنین ساپونین و نوعی الکالوئید مخصوص حبوبات در آن می دانند.

بهترین زمان برداشت یونجه به هدف استفاده از آن بستگی دارد در صورتیکه می خواهید یونجه ای با کیفیت بالا مثلاً جهت خوراک گاوهای شیری فروخته شود زمان برداشت یونجه باید در مرحله غنچه دهی یا زودتر از آن انجام گیرد (دوره 28 روز یا کمتر) اما اگر قصد تغذیه گوساله های پروای را دارید (یونجه با کیفیت زیاد مد نظر نیست) یونجه راباید در زمان 50-25 درصد گلدهی (دوره 42-35 روز) برداشت نمایند تا حد اکثر محصول بدست آید. زمانیکه یونجه در مرحله غنچه دهی محصول علوفه تولیدی شما 30-20 درصد کمتر شود اما از نظر پروتئین و نسبت ارزش غذایی بیشتری نسبت به زمان چیدن در مرحله اواسط گلدهی باشد

علوفه ذرت یا یونجه کدام یک گزینه مناسب است؟

همانطور که گفته شد یونجه از پروتئین بالایی برخوردار است، علوفه ذرت نیز از کربوهیدرات بالا و با کیفیت برخوردار است. در واقع می توان گفت که علوفه ذرت یا یونجه هر چند در برخی از دامداری ها به عنوان جایگزین برای یکدیگر انتخاب می شوند ولی بهترین کار ممکن، استفاده از این دو علوفه به صورت مکمل است. در واقع به دلیل داشتن سطح خاصی از ارزش غذایی، مواد معدنی و ویتامین ها و سیلاژ آنها توصیه می شود که در فصول مختلف به صورت مکمل و در کنار هم مورد استفاده قرار بگیرند که برای پرواربندی و شیردهی هر دو می توانند بسیار مناسب باشند.