آشنایی با گیاه انگلی سس | راه های از بین بردن علف هرز سس (Cuscuta spp)

گونه‌های علف هرز سس (Cuscuta spp.) بیش از ۱۵۰ نوع در سراسر جهان دارنده که در ایران در میان کشاورزان با نام سرطان و یا پیچک زرد شناخته می شود. سس از تیرهٔ پیچک‌سانان (Convolvulaceae) بوده و گیاهی انگلی است که فقط از طریق بذر تکثیر می‌شود و بر خلاف انگل‌های ریشه‌ای، بذرهای آن برای جوانه‌زنی به محرک خاصی نیاز ندارند. این گیاه فاقد برگ و کلروفیل است که به رنگ های زرد، نارنجی، قرمز، گاها سبز و حتی سفید دیده می شوند و برای تأمین تمام نیازهای رشدی خود (آب، مواد معدنی و کربوهیدرات‌ها) باید به گیاهان سبز زندهٔ دیگر متصل شود. گیاهان میزبان می‌توانند محصولات زراعی، گیاهان زینتی، گیاهان مرتعی و حتی علف‌های هرز باشند.گیاه سس بدون هیچ گونه ابهام از جمله آزار دهنده ترین علف های هرز برای کشاورزان جهان به شمار می رود و این موضوع به ویژه در مزارع یونجه و شبدر شدت بیشتری می یابد.

سس‌ها علف‌های هرز انگلی هستند که به‌دلیل توانایی آلوده‌سازی طیف وسیعی از گیاهان میزبان، جذب مواد غذایی و انتقال عوامل بیماری‌زا، چالش‌های بزرگی برای کشاورزی ایجاد می‌کنند. کنترل آن‌ها بسیار دشوار است زیرا:

• بذرهایشان طول عمر بالایی دارند،
• نسبت به بسیاری از علف‌کش‌ها مقاومت نشان می‌دهند،
• توانایی باززایی رویشی (رشد دوباره از بقایای گیاه) دارند.

روش‌های مکانیکی مانند وجین دستی یا درو کردن، به نیروی کار زیاد نیاز دارند و در آلودگی‌های گسترده اغلب کارایی کافی ندارند. کنترل شیمیایی نیز محدود است، زیرا علف‌کش‌های سیستمیک معمولاً به گیاه میزبان همان‌قدر یا حتی بیشتر از انگل آسیب می زنند.

شکل ظاهری گیاه سس و چرخه زندگی

در بهار، بذرهای سس در نزدیکی سطح خاک جوانه می زنند و ساقه های باریک، رشته ای و پیچنده ای را به رنگ های سبز کم رنگ تا زرد یا نارنجی و بدون لپه (برگ جنینی) تولید می کنند. این ساقه های نازک و بی برگ به صورت چرخشی حرکت می کنند تا با ساقه یا برگ گیاه دیگری تماس یافته و به دور آن بپیچند. اگرچه گیاه سس به مقدار جزئی قادر به فتوسنتز می باشد اما تقریبا تمامی انرژی مورد نیاز خود را از گیاه میزبانش می گیرد. پس از اتصال به گیاه میزبان، علف هرز سس اندام های مکندهٔ ریزی به نام هاوستوریوم (haustoria) ایجاد می کند که مانند ریشه های ریز عمل کرده و در بافت ساقه یا برگ نفوذ می کنند تا مواد غذایی مورد نیاز گیاه انگلی را تأمین کنند.

پس از این اتصال، بخش پایینی ساقه از خاک جدا شده و می خشکد، در حالی که قسمت بالایی به رشد سریع خود ادامه می دهد و توده های متراکم و رشته ای ایجاد می کند. اگر نهال سس نتواند بین 5 تا 10 روز با گیاه میزبان مناسب تماس پیدا کند، از بین می رود.گل های سس کوچک، سفید تا صورتی و خوشه ای بوده و بسته به گونه و منطقه، از اواسط بهار تا پاییز ظاهر می شوند. هر گل کپسولی کروی حاوی ۲ تا ۴ بذر ایجاد می کند. بذرها پوسته ای سخت داشته و برحسب گونه، اندازه های متفاوتی دارند و می توانند بیش از ۲۰ سال در خاک زنده بمانند.

اهمیت و خسارت علف هرز سس

گیاه سس از جمله گیاهان منحصر بفردی است که بعنوان انگل گیاهان مطرح می باشد. ارتباط سس با گیاهان میزبان به صورت کامل انگلی می باشد یعنی هیچگونه نفعی به گیاه میزبان نمی رساند در حالی که گیاه سس از میزبان هایش برای بقا بهره می گیرد. سس ها می توانند باعث ضعیف شدن گیاهان میزبان شوند و از این طریق باعث کاهش کیفیت و کمیت و پایداری عملکرد آنان می شوند. معمولا نابودی میزبان هیچگونه فایده ای برای انگل ها ندارد اما اگر شدت سرایت به میزبان ها به حد کفایت صورت گیرد، ممکن است به مرگ میزبان ها هم منتهی شود. علف هرز سس بیشترین خسارت را بر مزارع :یونجه، کتان، شبدر، گوجه فرنگی و سیب زمینی وارد می کند.

انگل سس می تواند به عنوان ناقل بیماری های گیاهان نیز باشد. فیتوپلاسما (Phytoplasma) عامل بیش از 200 نوع بیماری گیاهی هستند که قبلا آنها را بیماری ویروسی می پنداشتند. این بیماری ها از طریق چندین ناقل (vector) مختلف از جمله سس ها و حشرات مکنده ای نظیر زنجره ها گسترش می یابند.

مدیریت، کنترل و مبارزه با علف هرز سس

سس های منفرد زمانی که به گیاهان پهن برگ می نگرید ممکن است زیاد به چشم نیایند. آن ها همچون نخ های باریک زرد رنگی هستند که به دور ساقه ها پیچیده یا روی برگ ها چسبیده اند. با این وجود اگر به مقدار کافی به آن ها دقت نکنید احتمالا متوجه حضور آن ها نخواهید شد. در صورتی که به بوته های منفرد سس توجه کافی نکنید آن ها به زودی خواهند توانست تا فرشی از رشته های زرد رنگ را بر روی گیاهان میزبان بگسترانند و انگل آنها گردند.

کنترل مؤثر علف هرز سس تنها با استفادهٔ هم زمان از روش های پیشگیرانه، زراعی، مکانیکی و شیمیایی امکان پذیر است و هدف آن جلوگیری از بذر دهی و کنترل نهال های جدید است. مزارعی که سابقهٔ آلودگی به سس دارند باید به طور منظم پایش شوند و گیاهان تازه رستهٔ سس بلافاصله حذف گردند.

پیشگیری

اقدامات پیشگیرانه شامل استفاده از بذر عاری از سس، پاک سازی کامل ماشین آلات کشاورزی پیش از انتقال از مزرعهٔ آلوده به مزرعهٔ سالم، و حذف جمعیت های موجود قبل از بذر دهی است تا از پراکندگی بذر جلوگیری شود. در آلودگی های محدود می توان علف هرز سس را به صورت دستی از بین برد تا بذر تشکیل نشود؛ ولی در آلودگی های گسترده توصیه می شود گیاه میزبان حذف شده و در صورت امکان، با محصولات غیرمیزبان جایگزین شود.

کنترل زراعی علف هرز سس

کاشت محصولات غیرمیزبان مانند غلات علفی (مثلاً ذرت و سورگوم)، کشت های زمستانه (نظیر گندم زمستانه، بروکلی و حبوبات)، و درختان نشایی دارای پوست (مانند گردو و پکان) در مکان های آلوده به سس باعث مدیریت هجوم سس ها می شود و به شدت از جمعیت بذور این گیاهان انگلی در خاک می کاهد و می تواند در مدیریت سس مؤثر باشد. با این حال، برخی علف های پهن برگ نظیر تاج خروس، خارمریم، سلمک، تامریکس روسی و پیچک صحرایی میزبان سس هستند و باید به موازات مدیریت سس کنترل شوند. به دلیل طول عمر زیاد بذر سس، پس از بازکاشت محصولات میزبان، باید مزرعه مرتباً پایش و هر گونه سس تازه بلافاصله حذف شود.

بذور علف هرز سس در صورت اجرای روش آفتاب دهی خاک (Soil Solarization) به کمک پلاستیک شفاف و تله انداختن گرمای نور خورشید در خاک مرطوب همچنان بدون آسیب خواهند ماند زیرا پوشش سختی دارند. آزمون های تجربی نشان میدهد که بذور علف هرز سس ممکن است در اثر کمپوست کردن بقایای گیاهی آلوده از بین بروند زیرا دمای حاصل از فرایند کمپوست کردن به بالاتر از دمای آفتاب دهی خاک می رسد.

کنترل فیزیکی علف هرز سس

روش های مکانیکی شامل وجین دستی، سوزاندن، بریدن یا کوتاه کردن شدید گیاهان آلوده است. در صورت استفاده از شخم برای کنترل سس، این کار باید پیش از اتصال سس به گیاه میزبان انجام شود.

کنترل شیمیایی و سموم مناسب برای از بین بردن علف هرز سس

چندین علف کش پیش رویشی (PRE) و پس رویشی (POST) در کنترل یا سرکوب سس مؤثر هستند. علف کش های رایج پیش رویشی شامل پرونامید (Kerb)، تریفلورالین (Treflan) و پندی متالین (Prowl) هستند که قبل از سبز شدن سس مصرف می شوند. علف کش های پس رویشی مانند دی سی پی آ (Dacthal – DCPA)، اسکایث (اسید پلرگونیک)، راپتور (ایمازاموکس)، پرسیوت (ایمازتاپیر) و گراماکسون (پاراکوات) نیز اثر مهاری خوبی دارند. استفادهٔ پخش شده یا لکه ای از گلیفوسیت (Roundup) نیز کنترل مناسبی فراهم می کند؛ هرچند در محصولات غیر مقاوم به گلیفوسیت، محل های تیمار شده دچار آسیب محصول خواهند شد.

منبع جدول : وبسایت New Mexico State University

توجه : قبل از مصرف سموم حتما با گیاهپزشک مشورت نمایید و برای جلوگیری از خسارات احتمالی ابتدا در واحد های کوچک تست کنید.