انتخاب بهترین رقم یونجه برای زمین شور یکی از مهم‌ترین تصمیم‌ها پیش از کشت است. شوری خاک و آب آبیاری می‌تواند جوانه‌زنی، استقرار بوته، رشد رویشی و در نهایت عملکرد علوفه یونجه را کاهش دهد. با این حال، همه ارقام یونجه واکنش یکسانی به شوری ندارند و برخی ارقام در شرایط شور عملکرد بهتری نسبت به سایر ارقام نشان می‌دهند.

در یک پژوهش سه‌ساله، عملکرد پنج رقم یونجه در شرایط شور مورد بررسی قرار گرفت تا مشخص شود کدام ارقام می‌توانند در زمین‌های دارای خاک و آب نسبتاً شور، عملکرد مناسب‌تری داشته باشند. در این تحقیق، ارقام همدانی، بمی، یزدی، رهنانی و سی‌ریور از نظر عملکرد علوفه و برخی صفات مورفولوژیکی با یکدیگر مقایسه شدند. نتایج این پژوهش نشان داد که انتخاب رقم مناسب می‌تواند نقش مهمی در حفظ عملکرد یونجه در شرایط شوری داشته باشد.

آیا یونجه در زمین شور رشد می‌کند؟

یونجه نسبت به بسیاری از گیاهان زراعی، توانایی بیشتری برای رشد در شرایط دارای مقداری شوری دارد، اما این به معنی بی‌تأثیر بودن شوری بر عملکرد آن نیست. با افزایش شوری خاک و آب، گیاه برای جذب آب با مشکل بیشتری مواجه می‌شود. تجمع نمک‌ها در ناحیه ریشه می‌تواند جذب آب را محدود کرده و در برخی موارد باعث ایجاد سمیت یونی شود.

مهم‌ترین اثرات شوری بر یونجه عبارت‌اند از:

• کاهش درصد و سرعت جوانه‌زنی
• کاهش استقرار اولیه بوته‌ها
• کاهش رشد ریشه و اندام هوایی
• کاهش ارتفاع بوته
• کاهش تولید علوفه تر
• کاهش عملکرد علوفه خشک
• تغییر نسبت برگ به ساقه
• کاهش توان گیاه برای جذب آب و عناصر غذایی

شدت این خسارت به عواملی مانند میزان شوری خاک، کیفیت آب آبیاری، نوع نمک‌ها، شرایط آب‌وهوایی و مهم‌تر از همه، رقم یونجه بستگی دارد. به همین دلیل، برای کشت یونجه در زمین شور، انتخاب بذر مناسب اهمیت زیادی دارد.

اهمیت انتخاب رقم یونجه در زمین‌های شور

بر اساس اطلاعات این پژوهش، حدود ۷۲۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی استان قم به کشت یونجه اختصاص داشته و بخش قابل توجهی از این اراضی با مشکل شوری مواجه بوده‌اند. شوری باعث کاهش پتانسیل آب خاک شده و در نتیجه، جذب آب توسط ریشه را دشوار می‌کند. علاوه بر این، تجمع بیش از حد برخی یون‌ها می‌تواند اثرات سمی بر گیاه داشته باشد. بنابراین، گیاه در شرایط شور هم‌زمان با دو مشکل اصلی مواجه می‌شود:

• کاهش دسترسی گیاه به آب
• سمیت ناشی از تجمع نمک‌ها و یون‌ها

این شرایط می‌تواند رشد گیاه، فتوسنتز، فعالیت آنزیم‌ها، جذب عناصر غذایی و در نهایت عملکرد علوفه را تحت تأثیر قرار دهد. تحقیقات پیشین نیز نشان داده‌اند که واکنش ارقام مختلف یونجه به شوری یکسان نیست. به همین دلیل، انتخاب رقم مناسب می‌تواند یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت مزارع شور باشد.

هدف از اجرای پژوهش

هدف اصلی این تحقیق، شناسایی ارقام مناسب یونجه برای کشت در اراضی شور و بررسی تفاوت آن‌ها از نظر موارد زیر بود:

• عملکرد علوفه تر
• عملکرد علوفه خشک
• نسبت برگ به ساقه
• ارتفاع بوته
• تعداد گره در ساقه
• فاصله میان‌گره‌ها

در نهایت، هدف این بود که مشخص شود کدام یک از ارقام مورد بررسی در شرایط شور منطقه، عملکرد بهتری دارند و می‌توانند برای کشاورزان مناسب‌تر باشند.

مواد و روش اجرای آزمایش

این پژوهش طی سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۰ در اراضی شور بخش قمرود استان قم اجرا شد.

آزمایش ابتدا در سه مزرعه انجام شد:

• مزرعه کاشی‌پور
• مزرعه عابدینی
• مزرعه فرخزاد

شوری آب آبیاری در این مزارع به ترتیب حدود ۵، ۷ و ۱۰/۵ دسی‌زیمنس بر متر بود.

همچنین شوری خاک در عمق صفر تا ۲۵ سانتی‌متری به ترتیب حدود ۷/۴، ۹/۲ و ۱۳/۴ دسی‌زیمنس بر متر گزارش شد.

به دلیل بالا بودن بیش از حد شوری آب و خاک در مزرعه فرخزاد، بذرهای یونجه نتوانستند به‌طور مناسب جوانه بزنند. عملیات واکاری نیز نتیجه مطلوبی نداشت و در نهایت این مزرعه از ادامه آزمایش حذف شد.

بنابراین، نتایج اصلی پژوهش بر اساس دو مزرعه کاشی‌پور و عابدینی بررسی شد.

ارقام مورد بررسی

پنج رقم یونجه در این تحقیق مورد مقایسه قرار گرفتند:

1. یونجه همدانی
2. یونجه بمی
3. یونجه یزدی
4. یونجه رهنانی
5. یونجه سی‌ریور

در مزرعه کاشی‌پور به دلیل کمبود بذر رقم سی‌ریور و عدم دسترسی به‌موقع به آن، از رقم بغدادی به جای سی‌ریور استفاده شد.

طراحی آزمایش

آزمایش در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار اجرا شد.

ابعاد هر کرت آزمایشی ۲ × ۲ متر بود و هر کرت شامل چهار ردیف کشت با فاصله ۵۰ سانتی‌متر از یکدیگر بود.

کاشت در مهرماه سال ۱۳۷۷ انجام شد. میزان بذر مصرفی پس از در نظر گرفتن قوه نامیه، معادل ۳۰ کیلوگرم در هکتار بود.

برنامه کودی مورد استفاده

کوددهی بر اساس توصیه‌های آزمایش خاک و به‌صورت یکسان برای تیمارها انجام شد. برنامه کودی شامل موارد زیر بود:

• ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار سوپرفسفات تریپل
• ۱۰۰ کیلوگرم در هکتار سولفات پتاسیم
• ۵۰ کیلوگرم در هکتار اوره قبل از کاشت
• ۱۰۰ کیلوگرم در هکتار اوره به‌صورت سرک در یکی از چین‌ها

برداشت و اندازه گیری عملکرد

برداشت علوفه در مرحله حدود ۵۰ درصد گلدهی انجام شد.

برای تعیین عملکرد علوفه تر، علوفه برداشت و بلافاصله وزن شد. سپس نمونه‌هایی از علوفه برای تعیین عملکرد خشک انتخاب و خشک شدند.

در طول سه سال اجرای آزمایش:

• در سال ۱۳۷۸ سه چین برداشت شد.
• در سال ۱۳۷۹ شش چین برداشت شد.
• در سال ۱۳۸۰ پنج چین برداشت شد.

همچنین صفات مورفولوژیکی شامل ارتفاع بوته، تعداد گره در ساقه، فاصله میان‌گره‌ها و نسبت برگ به ساقه اندازه‌گیری شدند.

نتایج مقایسه عملکرد ارقام یونجه در شرایط شور

نتایج پژوهش نشان داد که بین ارقام یونجه از نظر عملکرد علوفه تر و خشک تفاوت وجود دارد و شرایط محیطی، میزان شوری و سال زراعی می‌توانند بر عملکرد ارقام تأثیر بگذارند.

به‌طور کلی، با افزایش شوری، عملکرد کمی و برخی صفات مورفولوژیکی کاهش پیدا کرد.

همچنین مشخص شد که رتبه عملکرد ارقام در تمام سال‌ها ثابت نیست و شرایط آب‌وهوایی و تعداد چین‌های برداشت می‌توانند بر عملکرد نهایی تأثیر داشته باشند.

عملکرد ارقام در مزرعه کاشی‌پور

شوری آب در این مزرعه حدود ۵ دسی‌زیمنس بر متر بود و شوری خاک نیز در محدوده حدود ۶/۶ تا ۷/۴ دسی‌زیمنس بر متر قرار داشت.

بر اساس میانگین سه‌ساله، نتایج مهم به شرح زیر بود:

در این مزرعه، یونجه یزدی بالاترین میانگین عملکرد علوفه تر و خشک را داشت. پس از آن، یونجه همدانی عملکرد مطلوبی نشان داد.

بنابراین، در شرایط شوری این مزرعه، ارقام یزدی و همدانی از نظر تولید علوفه در رتبه‌های برتر قرار گرفتند.

عملکرد ارقام در مزرعه عابدینی

مزرعه عابدینی نسبت به مزرعه کاشی‌پور شرایط شورتر و نامساعدتری داشت.

در این مزرعه، میانگین عملکرد سه‌ساله ارقام به‌طور کلی کمتر از مزرعه کاشی‌پور بود.

نتایج نشان داد:

• یونجه بمی با حدود ۳۶/۰۲ تن علوفه تر در هکتار، بیشترین عملکرد علوفه تر را داشت.
• یونجه همدانی با حدود ۱۲/۱۳ تن علوفه خشک در هکتار، بالاترین عملکرد علوفه خشک را ثبت کرد.

میانگین عملکرد علوفه تر و خشک برخی از ارقام در این مزرعه به شرح زیر بود:

این نتایج نشان می‌دهد که واکنش ارقام به شرایط شور کاملاً یکسان نیست و ممکن است یک رقم در یک مزرعه عملکرد بالاتری داشته باشد، اما در شرایط شوری متفاوت مزرعه دیگر رتبه آن تغییر کند.

تأثیر سال زراعی بر عملکرد یونجه

یکی از نتایج مهم این تحقیق، تأثیر قابل توجه شرایط سال بر عملکرد یونجه بود.

در مزرعه کاشی‌پور، سال ۱۳۷۹ با میانگین حدود:

• ۵۷/۷۸ تن علوفه تر در هکتار
• ۱۷/۰۶ تن علوفه خشک در هکتار

بیشترین عملکرد را در میان سال‌های مورد بررسی داشت.

در مزرعه عابدینی نیز سال‌های مختلف تفاوت قابل توجهی در عملکرد نشان دادند.

دلیل اصلی این تفاوت، شرایط آب‌وهوایی و همچنین تعداد چین‌های برداشت در سال‌های مختلف بود.

سال ۱۳۷۹ به دلیل شرایط مناسب‌تر رشد و امکان برداشت تعداد بیشتری چین، عملکرد بالاتری نسبت به سایر سال‌ها داشت.

تأثیر شوری بر عملکرد یونجه

نتایج این تحقیق به‌وضوح نشان داد که افزایش شوری می‌تواند باعث کاهش عملکرد یونجه شود.

این کاهش عملکرد تنها به دلیل کمبود آب در دسترس گیاه نیست. تجمع نمک در محیط ریشه می‌تواند باعث اختلال در جذب عناصر غذایی و ایجاد تنش در گیاه شود.

به‌طور کلی، با افزایش شوری ممکن است موارد زیر مشاهده شود:

• کاهش تعداد و قدرت بوته‌ها
• کاهش ارتفاع گیاه
• کاهش تولید ساقه و برگ
• کاهش وزن علوفه تر
• کاهش وزن علوفه خشک

البته میزان کاهش عملکرد در همه ارقام یکسان نیست.

همین تفاوت ژنتیکی بین ارقام، اهمیت انتخاب رقم مناسب برای کشت در مناطق شور را افزایش می‌دهد.

نسبت برگ به ساقه در شرایط شور

نسبت برگ به ساقه یکی از شاخص‌های مهم کیفیت علوفه است.

نتایج این تحقیق نشان داد که بین ارقام مختلف از نظر نسبت برگ به ساقه تفاوت‌هایی وجود دارد.

در مزرعه کاشی‌پور، یونجه یزدی در میانگین سال‌های مورد بررسی با نسبت برگ به ساقه حدود ۱/۲۸ عملکرد مطلوبی داشت.

در مزرعه عابدینی، رقم رهنانی با میانگین حدود ۱/۸۵ نسبت برگ به ساقه بیشتری نسبت به سایر ارقام نشان داد، هرچند تفاوت بین همه ارقام از نظر آماری معنی‌دار نبود.

یکی از نکات جالب پژوهش این بود که با شورتر شدن شرایط مزرعه، نسبت برگ به ساقه در برخی ارقام افزایش یافت. این مسئله احتمالاً به این دلیل است که وزن ساقه تحت تنش شوری بیشتر از وزن برگ کاهش پیدا می‌کند.

بررسی صفات مورفولوژیکی ارقام یونجه

در این پژوهش سه صفت مورفولوژیکی اصلی مورد بررسی قرار گرفت:

• ارتفاع بوته
• تعداد گره در ساقه
• فاصله میان‌گره‌ها

به‌طور کلی، نتایج نشان داد که افزایش شوری می‌تواند اندازه و رشد رویشی بوته‌ها را کاهش دهد.

با این حال، تفاوت‌های مشاهده‌شده بین ارقام در بسیاری از موارد از نظر آماری معنی‌دار نبود.

ارتفاع بوته

در مزرعه کاشی‌پور، رقم رهنانی در میانگین سال‌های بررسی از نظر ارتفاع بوته در رتبه بالاتری قرار گرفت.

در مزرعه عابدینی نیز یونجه رهنانی بیشترین ارتفاع بوته را در میانگین سال‌های مورد بررسی داشت.

با وجود این، برتری ارتفاع بوته لزوماً به معنای بالاتر بودن عملکرد علوفه نبود.

تعداد گره در ساقه

در مزرعه عابدینی، رقم سی‌ریور در مجموع سال‌های آزمایش بیشترین تعداد گره در ساقه را نشان داد.

در برخی سال‌ها نیز رقم بمی از این نظر عملکرد بهتری داشت.

فاصله میان‌گره‌ها

در مزرعه کاشی‌پور، رقم رهنانی در میانگین سال‌ها فاصله میان‌گره بیشتری داشت.

در مزرعه عابدینی نیز رقم همدانی در میانگین سال‌های مورد بررسی از نظر فاصله میان‌گره در رتبه بالاتری قرار گرفت.

چرا عملکرد ارقام یونجه در زمین شور متفاوت است؟

نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که تحمل به شوری یک ویژگی ساده نیست و فقط با یک صفت مشخص نمی‌توان درباره مناسب بودن یک رقم برای زمین شور تصمیم گرفت.

عملکرد نهایی هر رقم می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار گیرد، از جمله:

• توانایی جوانه‌زنی در خاک شور
• قدرت استقرار گیاهچه
• سازگاری ژنتیکی با شرایط منطقه
• توانایی استفاده از آب و عناصر غذایی
• واکنش گیاه به سمیت یون‌ها
• شرایط آب‌وهوایی سال
• تعداد چین‌های برداشت
• شدت و نوع شوری خاک و آب

به همین دلیل، ممکن است رقمی مانند رهنانی در برخی آزمایش‌های کنترل‌شده یا گلخانه‌ای تحمل بالایی به شوری نشان دهد، اما در شرایط واقعی مزرعه، از نظر عملکرد نهایی علوفه لزوماً در رتبه اول قرار نگیرد.

کدام رقم یونجه برای شرایط شور بهتر بود؟

بر اساس نتایج کلی این پژوهش، دو رقم یزدی و همدانی از نظر عملکرد علوفه، بهترین نتایج را در میان ارقام مورد بررسی نشان دادند.

در شرایط مزرعه کاشی‌پور:

• یونجه یزدی حدود ۴۴/۱۸ تن علوفه تر و ۱۳ تن علوفه خشک در هکتار تولید کرد.
• یونجه همدانی حدود ۴۳/۹۵ تن علوفه تر و ۱۲/۹۳ تن علوفه خشک در هکتار تولید کرد.

در شرایط شورتر مزرعه عابدینی نیز:

• یونجه بمی بیشترین عملکرد علوفه تر را داشت.
• یونجه همدانی بیشترین عملکرد علوفه خشک را ثبت کرد.

با این حال، در جمع‌بندی نهایی پژوهش، ارقام یزدی و همدانی به دلیل عملکرد حدود ۴۵ تن علوفه تر و ۱۳ تن علوفه خشک در هکتار، جزو بهترین ارقام معرفی شدند و برای شرایط منطقه قم قابل توصیه دانسته شدند.

نکات مهم قبل از انتخاب بذر یونجه برای زمین شور

اگر قصد کشت یونجه در زمین شور را دارید، قبل از انتخاب رقم بهتر است موارد زیر را بررسی کنید:

۱. آزمایش خاک انجام دهید

میزان EC خاک یکی از مهم‌ترین اطلاعات برای انتخاب محصول و رقم مناسب است.

علاوه بر EC، بهتر است مواردی مانند pH، SAR، بافت خاک و عناصر غذایی نیز بررسی شوند.

۲. کیفیت آب آبیاری را بررسی کنید

در بسیاری از مناطق، مشکل اصلی تنها شوری خاک نیست و آب آبیاری نیز دارای EC بالاست.

اگر آب آبیاری شور باشد، تجمع نمک در خاک می‌تواند در طول زمان افزایش پیدا کند.

۳. زهکشی مزرعه را جدی بگیرید

حتی استفاده از رقم نسبتاً متحمل به شوری نیز در خاکی با زهکشی ضعیف ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد.

خروج مناسب آب اضافی و جلوگیری از تجمع نمک در ناحیه ریشه اهمیت زیادی دارد.

۴. فقط به نام رقم توجه نکنید

کیفیت بذر نیز اهمیت بسیار زیادی دارد.

یک بذر یونجه باید از نظر موارد زیر کیفیت مناسبی داشته باشد:

• خلوص بذر
• قوه نامیه
• سلامت بذر
• عاری بودن از بذر علف‌های هرز
• سازگاری با منطقه کشت

۵. شرایط منطقه خود را با نتایج تحقیقات مقایسه کنید

ممکن است رقمی در یک منطقه عملکرد بسیار خوبی داشته باشد، اما در منطقه‌ای دیگر به دلیل تفاوت در خاک، آب، دما یا مدیریت مزرعه نتیجه متفاوتی ایجاد کند.

به همین دلیل، نتایج تحقیقات باید به‌عنوان یک راهنما برای انتخاب رقم استفاده شوند.

نتیجه‌گیری نهایی

نتایج این پژوهش سه‌ساله نشان داد که شوری خاک و آب می‌تواند به‌طور مستقیم بر عملکرد کمی و کیفی علوفه و همچنین صفات مورفولوژیکی یونجه تأثیر بگذارد.

مهم‌ترین نتایج عبارت‌اند از:

• افزایش شوری باعث کاهش عملکرد علوفه یونجه شد.
• واکنش ارقام مختلف یونجه به شوری یکسان نبود.
• شرایط سال و عوامل آب‌وهوایی تأثیر قابل توجهی بر عملکرد داشتند.
• سال ۱۳۷۹ به دلیل شرایط مناسب‌تر رشد و تعداد بیشتر چین برداشت، عملکرد بالاتری داشت.
• یونجه یزدی و همدانی در مجموع جزو ارقام برتر از نظر تولید علوفه بودند.
• رقم بمی در برخی شرایط شورتر عملکرد علوفه تر بالایی نشان داد.
• رقم رهنانی از نظر برخی صفات مورفولوژیکی و نسبت برگ به ساقه وضعیت مطلوبی داشت.
• نتایج آزمایش‌های مزرعه‌ای می‌تواند با نتایج آزمایش‌های گلخانه‌ای یا جوانه‌زنی متفاوت باشد.

بنابراین، برای انتخاب بذر یونجه در زمین‌های شور، نباید تنها به یک شاخص مانند جوانه‌زنی یا مقاومت اولیه گیاه توجه کرد. عملکرد واقعی در شرایط مزرعه، میزان شوری خاک و آب، شرایط اقلیمی منطقه و سازگاری رقم با محیط باید به‌صورت هم‌زمان بررسی شوند.

بر اساس نتایج این تحقیق، ارقام یونجه یزدی و همدانی در شرایط مورد بررسی، از نظر عملکرد علوفه جزو بهترین گزینه‌ها بودند.

منبع پژوهش

زمانیان، محمد؛ وکیل، رضا؛ و میرزاپور، محمدهادی. «مقایسه عملکرد پنج رقم یونجه در شرایط شور». مجله علوم خاک و آب، جلد ۱۸، شماره ۱، سال ۱۳۸۳.